İhlas müddeti okunuşu ve manası: İhlas müddetinin manası nedir?

Kurban bayramına kısa bir mühlet kala arefe günü en merak edilen bahislerin başında İhlas müddeti geliyor. İhlâs müddeti, İslâm’ın aslı olan tevhid prensibini özlü bir biçimde söz ettiği ve Allah Teâlâ’yı tanıttığı için Hz. Peygamber tarafından Kur’an’ın üçte birine denk olduğu tabir buyurulmuştur.

İhlas müddeti İslam aleminde farz olarak buyurulan beş vakit namazda en sık okunan müddetlerden bir adedidir. Pekala İhlas müddetinin manası ne ve İhlas mühletinin Türkçe meali okunuşu nasıl?

İHLAS MÜDDETİNİN FAZİLETİ NEDİR?

Hz. Peygamber bu mühletin değeri ve fazileti hakkında söyle buyurmuştur: “Varlığım elinde olan Allah’a yemin ederim ki bu mühlet Kur’an’ın üçte birine denktir” (Buhârî, “Tevhîd”, 1). Yeniden Hz. Peygamber, sevdiği için bu sûreyi her namazda okuyan bir sahâbîye, “Onu sevmen seni cennete götürür” muştusunu vermiştir (Tirmizî, “Fezâilü’l-Kur’ân”, 11, “Tefsîr”, 93; öteki hadisler için bk. İbn Kesîr, VIII, 539-546).

İHLÂS MÜDDETİ OKUNUŞU

Bismillahirrahmanirrahim

Kul hüvellâhü ehad

Allâhüssamed

Lem yelid ve lem yûled

Ve lem yekün lehû küfüven ehad

İHLAS MÜDDETİNİN TÜRKÇE OKUNUŞU

Rahman ve Rahim olan Allah’ın adıyla

De ki: O Allah tektir.

Allah herşeyden müstağni ve her şey O’na muhtaçtır.

O doğurmamış ve doğmamıştır.

Hiç bir şey O’na denk değildir.

İHLÂS MÜHLETİNİN TEFSİRİ

İhlâs müddeti, İslâm’ın aslı olan tevhid (Allah’ın birliği) unsurunu özlü bir halde tabir ettiği ve Allah Teâlâ’yı tanıttığı için Hz. Peygamber tarafından Kur’an’ın üçte birine denk olduğu tabir buyurulmuştur. Kelâmın akışı ve mevzunun Allah’ın nesebini (hangi soydan geldiğini) soranlara verilen yanıtla ilgili olması dikkate alındığında 1. âyetteki “O” diye çevirdiğimiz “hüve” zamirinin Allah’a ilişkin olduğu açıkça anlaşılır. Allah ismi, varlığı ezelî, ebedî, zorunlu ve kendinden olup her şeyi yaratan, her şeyin mâliki ve mukadderatının hâkimi, her şeyi bilen ve herşeye kadir olan… Ulu Mevlâ’nın öz (has) ismidir (bk. Bakara 2/255).

Müfessirler bu müddette yüklü olarak Allah’ın birliğini söz eden ahad terimi ile var oluş bakımından kimseye muhtaç olmadığını anlatan “samed” terimi üzerinde durmuşlardır. “Tektir” diye çevirdiğimiz “ahad” sözü, “birlik” manasına gelen vahd yahut vahdet kökünden türetilmiş bir isimdir (Ebû Hayyân, VIII, 528); sıfat olarak Allah’a nisbet edildiğinde O’nun birliğini, tekliğini ve eşsizliğini söz eder; bu müddette direkt doğruya, Beled müddetinde (90/ 5, 7) dolaylı olarak Allah’a nisbet edilmiştir; bu manasıyla tenzihî yahut selbî (Allah’ın ne olmadığını belirten) sıfatları da içerir. Gerçekten devamındaki âyetler de bu mânadaki birliği vurgular. Bu sebeple “ahad” sıfatının birtakım istisnalar dışında Allah’tan diğerine nisbet edilemeyeceği düşünülmüştür. Birebir kökten gelen vâhid ise “bölünmesi ve sayısının artması mümkün olmayan bir, tek, yegâne varlık” manasında Allah’ın sıfatı olmakla birlikte Allah’tan diğer varlıkların sayısal manada birliğini söz etmek için de kullanılmaktadır. Türkçe’de de “bir” (vâhid) ile “tek” (ahad) ortasında fark vardır. Bir, çoklukla “aynı cinsten birçok varlığın biri” manasında da kullanılır. “Tek” ise “türdeşi olmayan, zâtında ve sıfatlarında eşi gibisi olmayan tek varlık” mânasına gelir. İşte Allah, bu manada birdir, tektir. Ahad ile vâhid sıfatları ortasındaki öbür farklar ise şöyle açıklanmıştır: Ahad, Allah’ın zâtı bakımından, vâhid ise sıfatları bakımından bir olduğunu gösterir. Ahad ile vâhidin her biri “ezeliyet ve ebediyet” mânalarını da ihtiva etmekle birlikte, kimi âlimler ahadı “ezeliyet”, vâhidi de “ebediyet” mânasına tahsis etmişlerdir. Allah’ın sıfatı olarak her ikisi de hadislerde geçmektedir (bk. Buhârî, “Tefsîr”, 112; İbn Mâce, “Duâ”, 10; Nesâî, “Cenâiz”, 117; Müsned, IV, 103; geniş bilgi için bk. Bekir Topaloğlu, “Ahad”, DİA, I, 483; Emin Işık, “İhlâs Sûresi”, DİA, XXI, 537).

Samed sözü “herkesin kendisine muhtaçlığını arzettiği, ancak kendisi kimseye muhtaç olmayan” manasına gelir (Râgıb el-İsfahânî, Müfredâtü’l-Kur’ân, “smd” md.). Sûredeki bağlamına nazaran samed, “var oluş bakımından kimseye muhtaç olmayıp her şeyin varlık ve devamını kendisine borçlu olduğu vâcibü’l-vucûd” demektir. Buna nazaran samed sözü direkt doğruya ahad isminin açıklamasıdır; daha sonra gelen “doğurmamış ve doğmamıştır” meâlindeki âyet de samed isminin açıklamasıdır. Taberî, samedi, “kendisinden oburu ibadet edilmeye lâyık olmayan tek mâbud” olarak tanımlamıştır (XXX, 222). Kur’ân-ı Kerîm’de yalnızca burada geçen samed ismi başta “esmâ-i hüsnâ” hadisi olmak üzere (bk. Tirmizî, “Da‘avât”, 83) birtakım hadislerde de yer almıştır (meselâ bk. Buhârî, “Tefsîr”, 112; Tirmizî, “Da‘avât”, 64).

Allah Teâlâ’nın noksan sıfatlardan münezzeh olduğunu söz eden bu âyet, samed isminin açıklaması olup, Allah’a evlât nisbet edenleri ve soy kavramına giren her şeyi; meselâ, “Mesîh Allah’ın oğludur” diyen hıristiyanların (Tevbe 9/30) ve meleklerin Allah’ın kızları olduğunu söyleyen (En‘âm 6/100) müşriklerin bu tezlerini reddeder. Çünkü çocuk, eşin olmasını gerektirir; eş de çocuk da muhtaçlığı karşılamak için istenilen varlıklardır; Allah ise muhtaçlıktan münezzehtir, ezelî ve ebedîdir. Eşleri de çocukları da O yaratmıştır; yarattığı şeylere muhtaç olması ise imkânsızdır (bk. En‘âm 6/101). Âyetin, “O, doğmamıştır” meâlindeki ikinci cümlesi Allah Teâlâ’nın doğum yahut sudûr yoluyla bir ana yahut babadan, bir asıldan meydana gelmediğini söz eder. Zira doğan her şey sonradan olur; halbuki Allah kadîm ve ezelîdir, yani varlığının bir başlangıcı yoktur.

Bu âyet hem birinci âyetin açıklaması hem de bütünüyle mühletin bir özeti mahiyetinde olup Allah’ın zâtında, sıfatlarında ve fiillerinde hiçbir dengi ve gibisi bulunmadığını tabir eder. Kendisinden öteki var olan her şeyi O yaratmıştır. Bu sebeple yarattıklarının O’na denk olması mümkün değildir. Hakikaten bu durum çeşitli âyetlerde tabir buyurulmuştur (meselâ bk. Nahl 16/17-22; Şûrâ 42/11).

İhlâs mühletinin, Kur’an’ın üçte birine denk olduğuna dair üstte geçen hadisi yorumlayan âlimlerden bir kısmı, bu denkliği sûreyi okumanın sevabı, bir kısmı da konusu ve mânası tarafından değerlendirmişlerdir. İkinci görüşe nazaran mühlet, Kur’an’ın üç temel konusundan birincisi olan tevhidle alâkalı olup bu mühletin manasını güzelce kavrayan ve itikadını bu mühletin öğretisi istikametinde oluşturan bir kimse Kur’an’ın tevhid ve akaid kısmını de kavrayıp benimsemiş olur. Gazzâlî Cevâhiru’l-Kur’ân isimli yapıtında (s. 47-48) özetle şu konulara işaret eder: Kur’an’daki bilgiler ana çizgileriyle Allah hakkında bilgi (mârifetullah), âhiret bilgisi ve hakikat yol bilgisi olmak üzere üçe ayrılır. İhlâs mühleti bunlardan birincisini, yani mârifetullah ve tevhid konusunu ihtiva etmektedir. Kur’an’daki öteki kararlar bu sûredeki tevhid temeline dayandığı için mühlet Kur’an’ın üçte birine denk görülmüştür. Belirtilen kıymetinden ötürü İhlâs müddeti tefsir kitaplarında türlü taraflarıyla ele alınıp incelendiği üzere ideolojiden tasavvufa kadar çeşitli ilim kollarında da meşhur âlimler tarafından mühlet üzerinde pek çok müstakil tefsir vb. çalışmalar yapılmış; ayrıyeten müddet üzerine tezler de hazırlanmıştır (bilgi ve örnekler için bk. Emin Işık, “İhlâs Sûresi”, DİA, XXI, 538).